مرحوم دکتر علی اکبر سرفراز

مرحوم دکتر علی اکبر سرفراز

من کرامت جوکار هستم بازنشسته میراث فرهنگی استان فارس . از زمان شروع به کار حفاری و کاوش در شهر تاریخی بیشاپور توسط مرحوم دکتر علی اکبر سرفراز  من به عنوان کمک نقشه بردار در تیم مرحوم دکتر سرفراز مشغول به کار شدم . با شروع پروژه کار نقشه برداری توسط مهندسان مرحوم مدنی و مهریار انجام میشد که من بدلیل علاقه و پشتکاری که داشتم  به عنوان کمک نقشه بردار دانش و مهارت و تجربه لازم رو کسب کردم و بعد از رفتن ایشان من به عنوان نقشه بردار تیم مرحوم دکتر سرفراز کار نقشه برداری رو انجام دادم. من حدود 12 سال با دکتر سرفراز کار کردم و در طول این مدت کل مجموعه جهانی بیشاپور را در ابعاد 2 کیلومتر در 1 کیلومتر نقشه برداری کاوش و حفاری کردیم.

مرحوم دکتر علی اکبر سرفراز (زاده ۱۳۰۶ در ملایر– درگذشته در ٢٠ بهمن ١۴٠٢) باستان‌شناس و استاد دانشگاه تهران و عضو سازمان باستان شناسی ایران بود. در سال ۱۳۴۱، سرفراز یکی از اعضای تیمی بود که یک محوطه عصر آهن را در یانیق تپه، عینک استخوانی کاوش کردند. در این حفاری یک اثر مصنوعی ساخته شده از استخوان و شبیه به یک عینک که با جسد یک دختر مدفون شده بود، کشف شد.

وی در ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ به ریاست موزه ایران باستان انتخاب شد و سپس از ۱۳۵۸ تا ۱۳۷۴ در دانشگاه تهران ، باستان شناسی تدریس کرد. او همچنین نزدیک به یک دهه مدیر گروه های باستان شناسی دانشگاه های تهران و تربیت مدرس بود.

کاوش‌های سرفراز در اَرگ عَلی‌شاه تبریز و تَنگ چوگان، درک ایران‌شناسان را از دوره‌های ایلخانی و ساسانی دگرگون کرده است. مهم‌ترین کاوش‌ها و مطالعات سرفراز را می‌توان ارگ علی‌شاه تبریز، تنگ چوگان، کاخ کوروش کبیر در بُرازجان، تخت سلیمان، جمعه مسجد اردبیل، رصدخانه مراغه و کتیبه خارک، که سند صیانت ایران بر خلیج فارس بوده است و همچنین مرمت و کاوش معبد آناهیتا بیشابور ، برشمرد. او دستکم ۱۶ کاوش علمی را سرپرستی کرده و حدود ۳۲ بررسی و گمانه زنی روی آثار باستانی داشته بود.

از تالیفات و کتب چاپ شده به قلم دکتر سرفراز می توان کتاب های ذیل را نام برد :

1. باستان شناسی و هنر دوران تاریخی- ماد، هخامنشی،اشکانی، ساسانی ( سرفراز و دیگران )
2. تخت سلیمان
3. راهنمای آثار باستانی جزیره خارک
4. سکه های ایران

دکتر سرفراز جمعه ۲۰ بهمن‌ماه ۱۴۰۲ به دلیل کهولت سن و در سن ۹۶ سالگی در بیمارستان رسول اکرم (ص) دار فانی را وداع گفت.

علی‌اکبر سرفراز، باستان‌شناس پیشتاز ایرانی و متخصص تاریخ هنر اشکانی ـ ساسانی و ایلخانی، در سال ۱۳۰۶ در ملایر به دنیا آمد. او پس از پایان دانشسرای تربیت‌معلم، تا سال ۱۳۳۲ خورشیدی به تدریس پرداخت و پس از آن به تهران منتقل شد و در سمت ریاست آموزشگاه های تهران در نقاط محروم خدمت کرد. در ۱۳۴۲ خورشیدی از دانشگاه تهران درجۀ کارشناسی ارشد باستان‌شناسی با امتیاز عالی دریافت کرد. با بورسیۀ یونسکو به دانشگاه نیویورک رفت و در ۱۳۴۸ خورشیدی دانشنامۀ دکتری مرمت و حفاظت آثار سنگی گرفت. در چند پروژۀ بین‌المللی کاوش و مطالعات از جمله در مکزیک، انگلستان، آمریکا، چین، آلمان و فرانسه شرکت کرد، که کاوش تی. آن و هوکات و چلولا از آن جمله بود.

 

در همین راستا در رسانه کازرون آوا مصاحبه ای اختصاصی با جناب آقای کرامت جوکار داشتیم که ایشان نقشه بردار آثار و بنا های تاریخی هستند و بیش از 10 سال با مرحوم دکتر سرفراز در کاوش و حفاری شهر تاریخی بیشاپور فعالیت و همکاری داشته اند .

 سلام  و ممنون که دعوت ما رو پذیرفتید

لطفا خودتان  را معرفی کنید و در مورد زمینه فعالیت و تخصص خود بفرمایید:

من کرامت جوکار هستم بازنشسته میراث فرهنگی استان فارس . از زمان شروع به کار حفاری و کاوش در شهر تاریخی بیشاپور توسط مرحوم دکتر علی اکبر سرفراز  من به عنوان کمک نقشه بردار در تیم مرحوم دکتر سرفراز مشغول به کار شدم . با شروع پروژه کار نقشه برداری توسط مهندسان مرحوم مدنی و مهریار انجام میشد که من بدلیل علاقه و پشتکاری که داشتم  به عنوان کمک نقشه بردار دانش و مهارت و تجربه لازم رو کسب کردم و بعد از رفتن ایشان من به عنوان نقشه بردار تیم مرحوم دکتر سرفراز کار نقشه برداری رو انجام دادم. من حدود 12 سال با دکتر سرفراز کار کردم و در طول این مدت کل مجموعه جهانی بیشاپور را در ابعاد 2 کیلومتر در 1 کیلومتر نقشه برداری کاوش و حفاری کردیم.

 

چگونه علاقه مند به بحث میراث فرهنگی شدید و سالها در اداره کل میراث فرهنگی فارس فعالیت داشتید ؟

با شروع نقشه برداری در شهر بیشاپور  و شروع کار من به عنوان کمک نقشه بردار باعث شد که به باستان شناسی و نقشه برداری بناهای تاریخی و باستانی علاقه مند شوم  و با توجه به پشتکاری که داشتم مورد توجه مرحوم دکتر سرفراز  قرار گرفتم و وظایف و مسئولیت هایی در سطح یک مهندس به من واگذار می کردند. حتی مرحوم دکتر سر افراز  گردآوری و تنظیم گزارش های آلبومی رو به من محول کردند و من از صبح تا عصر در کارگاه مشغول نقشه برداری از شهر بیشاپور و بناهای تاریخی بودم و بعد از آن گزارش های اقدامات انجام شده را تنظیم می کردم .

مرحوم دکتر سرفراز با مشاهده علاقه و پشتکار من ، ماموریت هایی در خارج از شهر بیشاپور به من محول نمودند  . به عنوان مثال من را به همراه هیئت ایتالیایی جهت آموزش نقشه برداری  نقشه های مرمتی که کاری بسیار سخت و دشوار بود به تخت جمشید فرستادند که در آن پروژه مرحوم مهندس جوزپه تیلیا مسئول تیم کاوش و حفاری بودند.

کار نقشه برداری به گونه ای بود که می بایست تمام سنگ ها و مصالحی که از قدیم در آن مجموعه مانده بود را به صورت واقعی و پرسپکتیو نقشه برداری میشد و من در تخت جمشید آموزش دیدم و دروازه تخت جمشید را نقشه برداری کردم که بسیار مورد توجه مهندس تیلیا قرار گرفت و حتی این نقشه ها در یکی از کتاب های ایشان به نام من چاپ شده است.

در فصول گرم که کار در مجموعه بیشاپور تعطیل بود و امکان حفاری و کاوش وجود نداشت دکتر سرفراز من را به گروه های بررسی و شناسایی در تهران معرفی کرده و من به عنوان مهندس نقشه بردار در مجموعه های مختلف در سطح کشور به همراه این تیم ها کار نقشه برداری را انجام دادم . مجموعه هایی مانند بناهای تاریخی اراک  به همراه تیم باستان شناس آقای کبیری و بناهای تاریخی کرمانشاه به همراه تیم مهندس مهریان بودم .

البته این علاقه مندی و کار مضاعف باعث شد نتوانم جایی مستقر شوم و تحصیلاتم را ادامه دهم و این موضوع بابت لطمه های زیادی به من و پیشرفت و ارتقا شغلی من شد .

در سال 1385 با 38 سال بازنشست شدم و بعد از آن همچنان بدلیل علاقه  و تخصصی که در حوزه باستان شناسی و مرمت آثار باستانی داشتم به عنوان پیمانکار و ناظر کارگاه های مرمتی و معمار ممتاز با میراث فرهنگی استان فارس  و دیگر استان ها همکاری دارم .

 

مرحوم دکتر علی اکبر سرفراز یکی از شخصیت های بزرگ باستان شناسی ایران و یکی از کاوش گران مجموعه میراث جهانی بیشاپور هستند . در خصوص نحوه آشنایی و شروع کار شما با ایشان بفرمایید ؟

اولین آشنایی من با مرحوم دکتر سرفراز در مجموعه بیشاپور بود که به عنوان متقاضی برای کار به آنجا رفته بودم و مانند همه متقاضیان در آنجا مشغول به کار شدم و بعد از گذشت مدتی بدلیل علاقه و استعداد خوبی که داشتم من را به کارگاه سفال منتقل کردند و در آنجا مشغول شدم . همچنین از من خواسته شد در هیئت های حفاری هم حضور داشته باشم و همین موضوع باعث شد در حوزه حفاری هم مهارت و تجربه زیادی کسب کنم و حتی در زمینه طراحی سفال هم فعالیت داشتم .

 

در مورد شخصیت فردی مرحوم دکتر علی اکبر سرفراز بفرمایید ایشان چگونه انسانی بودند ؟ اخلاق و خلق و خوی جناب آقای دکتر سرفراز در زمان کاوش و حفاری  و در محیط کاری و یا در خانواده چگونه بود ؟

مرحوم دکتر سرفراز بسیار آدم پرکاری بودند و کمتر مهندسی توان و تحمل کار کردن با ایشان را داشتند. ایشان در کار خیلی جدی بودند و کمی اخلاق تندی داشتند و مهم ترین چیز برای ایشان درست کار کردن و انجام درست مسئولیت های محوله به افراد زیر مجموعه بود . در حوزه کاری خیلی حساس و جدی بودند و با افراد با علاقه و پشتکار با احترام رفتار می کردند .

 

در خصوص جزییات کاوش و حفاری معبد آناهیتا و نقشه های  فنی که شما تهیه کرده اید توضیح بفرمایید ؟

اولین حفاری معبد آناهیتا در زمان پرفسور رومن گیرشمن که یک باستان‌شناس فرانسوی بودند انجام شد . در آن زمان پرفسور گیرشمن در کل ایران  و در مجموعه های مختلف تاریخی و باستانی از جمله بیشاپور حفاری کرده بودند .

در حفاری در شهر تاریخی بیشاپور هدف ایشان تهیه یک پلان از مجموعه تاریخی بیشاپور بود ولی عملیات حفاری بصورت خیلی محدود انجام و معبد آناهیتا کشف و به عنوان آتشکده معرفی شد.

بعد از اینکه دکتر سرفراز در سال 1346 به شهر تاریخی بیشاپور آمدند عملیات کاوش و حفاری معبد آناهیتا بصورت کامل انجام شد و مشخص شد معبد آناهیتا محلی برای نیایش بوده است نه یک آتشکده.

معبد آناهیتا به صورت یک مکعب با ابعاد 14 متر طول ، 14 متر عرض و 14 متر ارتفاع ساخته شده است که در حال حاضر فقط یک ضلع آن دارای ارتفاع واقعی و اولیه است که بر روی آن مجسمه دو سر گاو قرار دارد .

سطح معبد آناهیتا از سطوح دیگر شهر تاریخی بیشاپور 6 متر پایین تراست  و یک کانال به طول 250 متر از رودخانه شاپور آب را به این معبد هدایت می کرده است که پس از کاوش ، سنگ درگاه آب در در روخانه شاپور کشف شد.

کف معبد کانال هایی برای عبور آب و یک سنگ تقسیم آب در ابتدای کانال وجود دارد که آب را به صورت مساوی در راهرو ها هدایت  و تقسیم می کند  و آب در راهرو ها گردش داشته است. آب در این کانال ها از سه مجرا وارد و از سه مجرا خارج میشود و در وسط معبد  در حوضچه ای جمع و پس از پایان مراسم نیایش به درگاه های خروجی  هدایت می شود.

وضعیت اولیه معبد آناهیتا به گونه ای بود که در زیر خاک دفن شده بود و فقط توسط پرفسور رومن گیرشمن موقعیت آن کشف و مشخص شده بود  و پلانی از آن ترسیم شده بود که خیلی هم دقیق نبود .کار اصلی حفاری معبد آناهیتا در زمان دکتر سرفراز انجام شد  و شکل امروزی معبد آناهیتا نتیجه کاوش و حفاری دکتر سرفراز می باشد . در این عملیات حفاری خاک برداری انجام شد و کانال های آب  و راهرو های اطراف معبد که سه راهرور بود که یکی از آنها  برای اسکان خدمه تعبیه شده بود مشخص و در نهایت این بنا به عنوان معبد آناهیتا معرفی شد .

 

در مدت زمان همکاری شما با مرحوم دکتر سرفراز خاطره ای اگر دارید برای ما بیان کنید ؟

خاطره ای دارم از جدیت دکتر سرفراز در حفاری و کاوش مجموعه تاریخی بیشاپور. یک حفاری در بخشی از بیشاپور در حال انجام بود و در حین حفاری سفری به چین برای دکتر سرفراز پیش آمد . ایشان محدوده دقیق حفاری را مشخص کردند و کار حفاری را به  باستان شناسی به نام مرحوم اسلامی سپردند و من هم به عنوان نقشه بردار در کنار ایشان حضور داشتم که کلیه مراحل حفاری را نقشه برداری و مستند نگاری کنم.

آقای اسلامی بدلیل پیوستگی حفاری بیش از مقداری که دکتر سرفراز مشخص کرده بودند پیش رفتند .من هم با توجه به شناختی که از آقای دکتر سرفراز داشتم به ایشان تذکر دادم ولی بدلیل پیوستگی کار و تلاش آقای اسلامی جهت کامل شدن حفاری ، بیشتر از محدوده مشخص شده حفاری انجام شد. دکتر سرفراز پس از برگشت و مشاهده وضعیت بسیار عصبانی شدند و کار را متوقف کردند.

 

چه شخصیت های معروفی در حوزه باستان شناسی با جناب آقای دکتر سرفراز کار کرده اند ؟

در دوران همکاری من با مرحوم دکتر سرفراز در مجموعه تاریخی بیشاپور باستان شناسان زیادی رفت و آمد داشتند . از جمله باستان شناسان قدیمی آقای عظیم زاده و همسرشان بودند که همسر ایشان در آن زمان باردار بودند و پس از تولد فرزندشان به خاطر معبد آناهیتا نام دخترشان را آناهیتا گذاشتند .  

از دیگر باستان شناسان سرشناس  و با تجربه می توان آقای معتمدی ، آقای رهبر ، آقای دکتر صراف نام برد که در کاوش و حفاری های تخت جمشید من به عنوان نقشه بردار با ایشان نیز همکاری داشتم.

آقای رهبر نیز  از باستان شناسان سرشناس و با تجربه ای بودند که در کاوش و حفاری روی تپه ای مسجد فعلی شهر تاریخی بیشاپور را کاوش و حفاری کردند.

 

چه اسناد و نقشه هایی در عملیات کاوش و حفاری شهر تاریخی بیشاپور تهیه شد و آیا اسناد و نقشه هایی از دوران کاوش با مرحوم دکتر سرفراز در دست دارید ؟

در آن زمان و در عملیات کاوش و حفاری شهر تاریخی بیشاپور و نقوش برجسته تنگ چوگان نقشه ها و مدارک و آلبوم های زیادی توسط من تهیه شد که اسناد و مدارک فوق در مرکز اسناد میراث فرهنگی نگهداری می شود. همچنین کتاب هایی به قلم مرحوم دکتر سرفراز نوشته و چاپ شده است که برخی از نقشه ها ، عکس ها در آن ها منتشر شده است

 

در آن زمان از چه ابزار هایی برای کاوش و حفاری استفاده میشد ؟ در حال حاضر چه ابزار هایی استفاده می شود و اگر پیشرفتی در استفاده از تکنولوژی و ابزار های پیشرفته در حوزه کاوش و حفاری داشته ایم چه تاثیری این ابزار داشتند ؟

اساسا ابزار های اصلی حفاری کلنگ و بیل  و یک کلنگ کوچک بود . در عملیات حفاری تا سطحی با کلنگ بزرگ کار میشد و وقتی به اثر تاریخی می رسیدند با کلنگ کوچک و برس سیمی یا مویی کار را ادامه می دادند.

در حال حاضر هم کار حفاری به همان شکل سنتی و قدیمی انجام میشود و خیلی مدرن نشده و گروه های باستان شناسی  و حفاری کار خود را با همان ابزار ها انجام می دهند .

در عملیات نقشه برداری تجهیزات نقشه برداری آن زمان دوربین تئودلیت بود ولی امروزه دوربین های اتوماتیک و پیشرفته مورد استفاده قرار می گیرند.

کار با دوربین های قدیمی بسیار سخت بود و نیاز به مهارت زیادی داشت . ابتدا جایگاه دوربین مشخص میشد و  یک نفر شاخص را در فاصله مورد نظر نگاه میداشت. نقشه بردار وظیفه تنظیم کردن سه تراز  را بر عهده داشت ، یکی  تراز پایه  ، دیگری تراز بدنه و در پایان تراز شاقولی و اگر این سه تراز بدرستی تنظیم نمیشد ارقام بدست آمده از نقشه برداری اشتباه میشد . ولی در دوربین های امروزی و پیشرفته کار بسیار راحت است و با گرفتن یک دکمه فاصله ، زاویه ، ارتفاع اندازه گیری می شود.

ارقام بدست آمده از نقشه برداری در دفترچه مخصوصی نوشته میشد و بر اساس یک کتاب مرجع با جایگذاری ارقام بدست آمده ، فاصله ها محاسبه میشد .

در نقشه برداری حریم تخت جمشید توسط یک گروه ایتالیایی از تجهیزات اتوماتیک و ماهواره ای استفاده شد که من در آن عملیات به عنوان راهنما  و ناظر همراه آنها بودم. همچنین دستگاه های هوشمندی وجود دارد که تا عمق شش متری زمین می توانند اطلاعات مورد نیاز حفاری را استخراج کنند.

 

مجموعه میراث جهانی بیشاپور سال هاست که مورد توجه گردشگران داخلی و خارجی و علاقه مندان می باشد . نظر شما در مورد این مجموعه تاریخی و جهانی چیست ؟

مجموعه تاریخی بیشاپور مجموعه بسیار مهمی است که از چند دوره تاریخی تشکیل شده است. در برخی حفاری ها ترانشه و سفال هایی کشف شد که پس از بررسی توسط باستان شناسان مشخص شد که این آثار متعلق به قبل از میلاد مسیح است.

برخی آثار که روی سطح شهر تاریخی بیشاپور است  و امروزه قابل مشاهده است مربوط به دوران صفویه  و زمانی که شهر کازرون در شهر تاریخی بیشاپور قرار داشته است و  برخی آثار و بناها متعلق به دوران ساسانی است . در زمان صفوی مسیر هایی در شهر تاریخی بیشاپور وجود داشته که طی بررسی باستان شناسان مشخص شده که این مسیر ها متعلق به بازاری در مرکز شهر قدیمی کازرون بوده  و امروزه دو تا ستون از بقایای آن باقی مانده  است که به نام بنای یادبود بیشاپور یا جایگاه نذورات شناخته می شوند . بر روی این ستون ها اطلاعاتی نوشته شده که متعلق به دوران ساسانی است . همچنین در حفاری های قلعه پایینی شهر تاریخی بیشاپور سکه ای با ضرب امام حسن مجتبی (ع) پیدا که مربوط به اوائل اسلام بود .

اگر تجهیزات و امکانات  و اعتبار لازم برای حفاری و کاوش در شهر تاریخ بیشاپور فراهم شود و عملیات حفاری این مجموعه تاریخی کامل شود ، مخصوصا ارتباط آن با تنگ چوگان و غار شاپور و نقوش برجسته موجود از نظر گردشگری ، اقتصادی و تاریخی و هنری بسیار می تواند حائز اهیمت باشد.

مرحوم دکتر سرفراز برنامه های زیادی برای کاوش و حفاری شهر تاریخی بیشاپور و آثار و بناهای اطراف آن داشتند ولی متاسفانه فرصت و امکانات مورد نیاز فراهم نشد.

 در سفر و کاوشی که بنده با دکتر سرفراز در مسیر غار شاپور داشتیم در فاصله 200 متری از دهنه غار فسیل ماهی بزرگ پیدا شد که مربوط به قبل از میلاد مسیح بوده و هم اکنون در موزه شهر تاریخی بیشاپور برای بازدید عموم نگهداری می شود. در غار شاپور هم تاکنون بررسی دقیق  و گسترده باستان شناسی انجام نشده است و مجسمه شاپور در دهانه غار که به دلایل نامعلومی شکسته و افتاده شده بود نیز در زمان پهلوی اول با بتن و سیمان ترمیم و مرمت شد که مجسمه امروزی حاصل آن اقدامات بوده است.

در ادامه تصمیم بر این بود که پاهای مجسمه به شکل اولیه حجاری شود که متاسفانه انجام نشد ، فقط در زمان مرحوم دکتر سرفراز مسیر جاده و پله ها تا غار شاپور مرمت  و بازسازی شد.

 

توصیه شما  به جوانان و علاقه مندان باستان شناسی که تازه قدم در این عرصه گذاشته اند چیست ؟

باستان شناسی بعد از انقلاب در حوزه عملیات میدانی ضعیف شده که نمیدانم علت آن چیست ولی به قول باستان شناس ها ، به جای اینکه در بیان ها  و کوه ها در حال کاوش و حفاری باشیم و خاک بخوریم درگیر کار های اداری شده ایم.

ما در استان فارس باستان شناسان سرشناس و با تجربه ای داریم . به عنوان مثال آقای دکتر نوروزی باستان شناس خوب و با تجربه ای در شهر شیراز هستند که می توانند در این حوزه بسیار فعال و اثر بخش باشند . مسئله مهم این است که کاوش و حفاری ها مجدد فعال شود و آثار و بناهای جدید حفاری و کشف شوند . در مجموعه تاریخی بیشاپور آثار موجود همان هایی است که از قدیم توسط دکتر سرفراز کاوش شده است که این آثار کمتر از 20 درصد از کل مجموعه تاریخی بیشاپور را شامل می شود و اگر کاوش ها و حفاری های جدید انجام شود و آثار جدید کشف و رونمایی شود قطعا در جذب گردشگران و بازدید کنندگان حائز اهمیت خواهد بود  و مجددا مجموعه تاریخی بیشاپور مرکز توجه ایران و جهان خواهد شد .

متاسفانه بدلیل توجه کمتر به موضوع حفاری و کاوش فارغ التحصیلان و باستان شناسان جوان که از دانشگاه فارغ التحصیل می شوند تجربه و دانش کمی دارند و گاها همین موضوع متاسفانه باعث صدمه زدن و تخریب آثار و بناهای تاریخی در عملیات حفاری و مرمت می شود، چون شرط اصلی برای یک باستان شناس و مرمت کار شناخت بنا و آثار تاریخی و آشنایی با تاریخ آن زمان است.

 

چند درصد از عملیات حفاری و کاوش در شهر تاریخی بیشاپور و مجموعه های تاریخی دیگر در کشور انجام شده است ؟

در شهر بیشاپور  و آثار و بناهای اطراف آن حدود 15 درصد کار کاوش و حفاری انجام است و هنوز نیازمند بررسی و کاوش های زیادی است  و جای کار زیادی دارد . در سایر مجموعه های تاریخی هم همین طور است ، به عنوان مثال در فیروز آباد شهر تاریخی گور اصلا حفاری صورت نگرفته است در مجموعه تاریخی خنج لار هم همین موضوع صدق می کند و هنوز کاوش و حفاری های کامل انجام نشده است .

 

از نظر شما رشته گردشگری و رشته باستان شناسی می توانند با هم ترکیب شوند ؟

گردشگری جنبه تفریحی دارد و اساسا ارتباطی به باستان شناسی ندارد. هدف گردشگر تفریح و لذت بردن از محیط است ولی اگر نظارتی بر بازدید گردشگران  از آثار و بناهای تاریخی نباشد و حریم آثار تاریخی حفظ نشود ممکن است صدمه های جبران ناپذیری به آثار و بناهای تاریخ وارد شود . آثار تاریخی و باستانی دارای حریم های متعدد هستند مثلا تخت جمشید دارای حریم های 1  و 2 و 3 است  و هر کدام از حریم ها از نظر جهانی و ملی دارای ضوابط و قوانین خاصی هستند. متاسفانه امروزه در شهر تاریخی بیشاپور  و اطراف آن هم شاهد نقض قوانین و ساخت و ساز هایی  هستیم . ساخت تاسیسات گردشگری در حریم آثار باستانی باید با مجوز و رعایت ضوابط  و مقررات حریم های مجموعه تاریخی و باستانی انجام شود و  اگر مرحوم دکتر سرفراز امروز حضور داشتند اصلا اجازه این کار را نمی دادند.

به عنوان مثال در تخت جمشید در حریم یک  نقش رستم یک گاوداری احداث شده بود که سقف آن با آهن شیروانی ساخته شده بود و نور خورشید را منعکس می کرد و همین موضوع مورد اعتراض  سازمان جهانی یونسکو قرار گرفت.

 

سخن پایانی

من به باستان شناسی و آثار و بناهای تاریخی بسیار علاقه مند بوده و هستم. همیشه به عنوان نقشه بردار و مرمت کار آثار تاریخی فعالیت داشته ام  و از این کار لذت میبرم. میراث فرهنگی  و گردشگری یک کشور سرمایه بسیار ارزشمندی است  و در صورت برنامه ریزی و مدیریت صحیح می تواند از صنعت های دیگر مانند صنعت نفت هم درآمد زایی بیشتری داشته باشد .

امیدوارم در این حوزه افرادی دلسوز و توانمند مانند مرحوم دکتر سرفراز حضور داشته باشند و میراث و آثار تاریخی را در جهت صحیح خودش هدایت کنند  و برای آیندگان حفظ نمایند.